در «قبض و بسط تئوریک شریعت»، سخن از بشری بودن و تاریخی بودن و زمینی بودن معرفت دینی می‏رفت و اینک در بسط تجربه‏ی نبوی، سخن از بشریت و تاریخیت خود دین و تجربه‏ی دینی می‏رود. به عبارت دیگر، این کتاب رویه‏ی بشری و تاریخی و زمینی وحی و دیانت را، بدون تعرض به رویه‏ی فراتاریخی و فراطبیعی آن، بل با قبول و تصدیق آن، می‏کاور و باز می‏نماید. و می‏کوشد تا توضیح دهد که شاهد ماورای طبیعت وقتی جامه‏ی طبیعت به تن می‏کند، و شهسوار ماورای تاریخ وقتی پا به میدان تاریخ می‏نهد، چه پیچش‏ها در اندامش می‏افتد و چه غبارها بر چهره‏اش می‏نشیند و ذاتیاتش در محاصره‏ی کدام عرضیات می‏افتند و اطلاقش تخته‏بند کدام قیود می‏شود.

این کتاب را «پیامبرنامه» نیز می‏توان نامید؛ چرا که سرا پا از بسط دین به تبع بسط تجربه‏ی درونی و بیرونی پیامبر حکایت می‏کند و وحی رسالت را تابع شخصیت رسول می‏شمارد. خاتمیت نبوت را مقتضی و موجب ختم حضور نبیّ در عرصه‏ی دین‏داری نمی‏گیرد، بر بر این حضور، به خاطر تأمین طراوت تجربه‏های دینی انگشت تأکید می‏نهد و عمده‏ی سخن در آن، مربوط به منزلت کانونی شخصیت بشری پیامبر در تشریع و تجربه‏ی دینی، و نقش ولایت او در تداوم دین‏داری است.

پیامبر عزیز اسلام، خود در تعریف هویت پیامبرانه‏ی خویش، به بلاغت تمام گفت که انسانی است برخوردار از وحی (إنّما أنا بشرٌ مثلکم، یوحی إلیّ ) و در این تعریف، انسانیت و اقتضائات بشریت خود را، دلیرانه بر آفتاب افکند و تصویری موزون از دو پاره‏ی خاکی و افلاکی خویش به دست داد و نبوت را مقتضی قهر بشریت ندانست و انسانیت را با الهام‏گیری و پیامبری سازگار آورد و از خاک‏منشی و زمین‏نشینی بیم‏ناکی و شرمندگی ننمود.

ای مبارک آن گلیم گل تو را
و ای خنک آن وصف مزمّل تو را
نه ملک بودی نه دل‏خسته ز خاک
ای بشیر ما بشر بودی و پاک

...

همسری با اولیاء برداشتن و انبیاء را هم‏چو خود پنداشتن و چشم ابلیسانه گشودن و صورت را فارغ از معنی دیدن و کار پاکان را قیاس از خود گرفتن و شیر را از شیر باز نشناختن، البته کبرفروشی و بی‏حرمتی و ابلهی است. لکن دانایی ناقص و تصویر شکسته و درک نامتوازن از اولیای حق داشتن و آنان را نه درختانی روییده و بالیده بر مزرع سبز عصر، بل مرغان باغ ملکوت افتاده در محبس تنگ خاک معرفی کردن نیز محض جهل‏فروشی و نابینایی و قدرناشناسی است. علم کلام جدید ما، امروز با ایراد عنصر بشریت و تاریخیت در دین و معرفت دینی و حیات رجال الهی، آگاهانه، بابی را در دین‏شناسی بر خود می‏گشاید که بر گذشتگان بسته بود و به توفانی وفا می‏کند که قرن‏ها بی‏وفایی و بی‏مهری دیده بود. «بسط تجربه‏ی نبوی» هم دوست دارد تا جهدی کوچک در این جهاد بزرگ تلقی شود.

 X